Kultura żydowska po hebrajsku

Życie Żydów w Europie z dala od metropolii

Logo programu UE wspierające kulturę "Kultura 2000"
Logo Stowarzyszenia Krainy Westfalia-Lippe
Westfalen
Groningen
Lublin

Napisz do nas Kontakt |  Kalendarium: wydarzenia historyczne w skrócie Kalendarium |  Słowniczek Słowniczek |  Polecana literatura Literatura |  Odsyłacze do innych stron Odsyłacze | Dokumenty filmowe projektu Film | Dokumenty dźwiękowe projektuDźwięk |  Pomoc Pomoc |  Wersja niemiecka D  |  Wersja holenderska NL  |  Wersja polska PL  | 

  Znajdujesz się: Strona główna


Żydzi w Westfalii


Historia Żydów w Westfalii rozpoczyna się w XI wieku, w czasie wypraw krzyżowych.

Żydowskie okręgi osiedleńcze w Westfalii w latach 1400-1500 Okresowe osiedla żydowskie w dzisiejszej Westfalii, w latach 1400-1500 (według D.Aschoff)
Pierwsze gminy żydowskie tworzyły się w Dortmundzie, Münster, Minden, Osnabrück i Soest. Żydowscy kupcy handlowali wielorakimi artykułami i przyczyniali się do wzrostu gospodarczego tych miast.

To rozkwitające życie żydowskie nie przybiegało jednak w Aschkenas takie jest hebrajskie określenie niemieckojęzycznych terenów bez ograniczeń. W średniowiecznym chrześcijańskim społeczeństwie obywatele żydowscy mieli mniejsze prawa. Nie było żadnej ochrony przed dyskryminacją. Jednym ciosem gminy żydowskie zostały w 1350 roku zniszczone, kiedy to uczyniono Żydów odpowiedzialnymi za wybuch dżumy, zostali oni wygnani i pomordowani.

Bez praw


Z tego powodu osadnictwo żydowskie załamało się, także na obszarze Westfalii. Setki lat między czasem dżumy, a wojną trzydziestoletnią są punktem kryzysowym historii żydowskiej w całej Europie Środkowej. Bez majątku ziemskiego, bez praw miejskich, często tylko tolerowani na czas ograniczony, obiekt kłótni i wyzysku pomiędzy cesarzem, księciami i miastami. Żydzi żyli prawie wyłącznie z bardzo ryzykownego i pogardzanego pożyczania pieniędzy, handlu bydłem i sprzedaży staroci. Listy ochronne pojedynczych panów dla ich żydowskich sług na dworze gwarantowały niektórym z nich ograniczone bezpieczeństwo.
Zawody żydowskie i ogólnej ludności w Westfalii w roku 1907 Zawody żydowskie i ogólnej ludności w Westfalii w roku 1907.
(wg. D.Aschoff)
Na progu XIX wieku Żydzi niemieccy mają swój udział w dwóch wielkich utopiach oświeceniu i rewolucji francuskiej, włącznie z deklaracją praw człowieka i obywatela. Ta deklaracja otworzyła bramy getta i wyrównało drogę do społecznej emancypacji.

W Dorsten zachował się dokument ze zgodą na osadnictwo dla Żydów z roku 1808, ale już wcześniej musiała tam być gmina żydowska. Z powodu położenia komunikacyjnego miasto to stało się ważnym miejscem handlowym; do 1932 r. znajdowa się tam żydowska gmina wyznawiowa dla dużej liczby okolicznych miejscowości.

Wejście do społeczności mieszczańskiej


Mniejszość żydowska w Westfalii wzrosła, w latach 1850 - 1910 - wyraźnie wolniej niż ogólna liczba ludności - o 35 procent. Mimo niektórych niepowodzeń udało się Żydom w tym czasie wejść do społeczeństwa mieszczańskiego. Dzięki sukcesom ekonomicznym i wykształceniu, możliwy był szybki awans. Proces migracji do miast pomniejszył liczbę Żydów na wsi.

Na początku XX wieku wielu Żydów wierzyło mimo różnych ograniczeń że w Niemczech znaleźli swoją ojczyznę. Także w Westfalii tacy reformatorzy jak rabin z Soest Lazar Levi Hellwitz, na niemieckojęzycznych nabożeństwach naciskał na rożnorodną architekturę synagogi i inne fomy liberalizacji.

Wraz ze wzrastającą liczbą tak zwanych "małżeństw mieszanych" rosła nadzieja włączenia do mieszczańsko-chrześcijańskiej społeczności. Z powodu narastającego agresywnego, ludowo-chrześciańskiego antysemityzmu w końcu XIX i na początku XX wieku sytuacja stała się niespokojna.

Od schyłku wieku XIX nasiliła się imigracja żydowskich robotników z terenów Polski objętych zaborem rosyjskim. W uprzemysłowionych miastach Westfalii stanowili oni często 30-50 procent żydowskiej ludności.

Przekonania narodowe


Mimo różnych niepowodzeń uwieńczony sukcesem proces emancypacji XIX i XX wieków wzmocnił u większości Żydów w Niemczech poczucie przynależności do Niemiec. Zwłaszcza przez aktywne uczestnictwo w pierwszej wojnie światowej. Wielu jeszcze w latach trzydziestych XX wieku mniemało, że przekonania narodowe ochronią ich od prześladowań. Znaleźli się i tacy Żydzi, którzy popierali niektóre cele narodowych socjalistów.

Zniszczenie i nowy początek


Podczas nazistowskiego bojkotu żydowskich przedsiębiorców w kwietniu 1933 roku, doszło do wielu aktów przemocy na oczach całej społeczności. Aż do wybuchu wojny, dyskriminacja zaostrzała się. Punktem kulminacyjnym były pogromy z 9/10 listopada 1938 roku, kiedy to zniszczono większość synagog, wiele żydowskich mieszkań i sklepów.

Możliwości wyjazdu zostały już dawno zablokowane, kiedy jesienią 1941 roku rozpoczęły się masowe deportacje "na wschód". Już wkrótce nie było tajemnicą jakiemu zbrodniczemu celowi służą transporty do Izbicy, Łodzi, Rygi, Theresienstadt i Auschwitz. Przykładowo: ostatni Żydzi z Dorsten zostali wywiezieni w styczniu 1942 roku.
Poświęcenie nowo wybudowanej synagogi w Minden/Westfalia 1958 Poświęcenie nowo wybudowanej synagogi w Minden/Westfalia 1958 r. ujęcie ceremonii z okazji otwarcie.
Fotografia za: H.Ch. Meyera 1962
Do czasów nazistowskich w dzisiejszej Nadrenii-Westfalii żyło 60.000 Żydów, pod koniec wojny około 2.500. Pytanie, czy po przeżyciu obozu koncentracyjnego, pracy przymusowej, odpowiedź na pytanie "zostać, czy iść" była dla większości z nich niemożliwa do ustalenia. Siedzieli "na walizkach", chcieli wyemigrować i nie wiedzieli dokąd. Tak tworzyły się prowizoryczne gminy, których zadaniem było wsparcie socjalne i pomoc w planowanym wyjeździe (do Izraela i innych krajów).
Grupa dzieci z gminy żydowskiej Hagen, 2003 r. Grupa dzieci z gminy żydowskiej Hagen podczas uroczystości w roku 2003 r.
Zdjęcie: Gmina Żydowska, w Hagen
Wszystko jednak potoczyło się inaczej. W połowie lat pięćdziesiątych XX wieku zostały wybudowane dwie nowe synagogi. Aż do lat 80 XX wieku gminom tym groziło niebezpieczeństwo wymarcia. Dopiero imigranci z byłych republik Związku Radzieckiego, dały gminom niemieckim i westfalskim długotrwałą perspektywę. Nowe i większe synagogi centra gminne powstają między innymi w Recklinghausen, Bochum i Herford. Mimo różnych problemów integracyjnych i napięć znowu istnieje praca z młodzieżą i życie kulturalne gminy.

Opowieści z regionu


Rolnicy i Żydzi pożyczający pieniądze (rzeźba w drewnie, 1531)

Dwóch żydowskich handlarzy (miedzioryt około1450)

Budynek Fundacji Marksa-Haindorfa

Portret rabina Abrahama Sutro

Rzeźnik Hermann Perlstein ze swoimi czeladnikami

Cosmann Cohen

Jakob Loewenberg jako młody nauczyciel

Portret Benno Jacoba

"Lebewohl"-nekrolog rodziny Meyer-Wolff 1880 r.

Fotografia, portret Jeanette Wolff

Zniszczona synagoga w Ahlen 1938

Ciasno zapisana kartka pocztowa, napisana w 1939 w obozie w Zbaszynie

Nagłówek strony sportowej CV-Zeitung, z 30 czerwca 1938

Pochód pierwszomajowy w 1933 r. w Ahlen/Westfalia

Młodzież w "Gut Winkel"