Joodse cultuur in het Hebreeuws

Joods Leven in Europa buiten de grote steden

Logo EU-kaderprogramma voor cultuur "Cultuur 2000"
Beeldmerk van het Landschaftsverbandes Westfalen-Lippe
Westfalen
Groningen
Lublin

contact contact |  tijdbalk tijdbalk |  woordenlijst woordenlijst |  literatuur literatuur |  links links | Filmdocumenten van het project film | Geluidsdocumenten van het projectgeluid |  help help |  Duitse pagina D  |  Nederlandse pagina NL  |  Poolse pagina PL  | 

  U bent hier: Home


Joden in Lublin


De regio om Lublin neemt in de geschiedenis van de joden in Polen een bijzondere plaats in.

Lublin zelf behoorde tot de beroemdste joodse religieuze, culturele en economische centra, die in dit deel van Europa zijn ontstaan. Behalve rabbijnen woonden hier beroemde artsen, koninklijke hofdienaren, grote kooplieden en velen, die een centrale rol in de gemeente en het jodendom gespeeld hebben. Daarom werd Lublin in Polen ook het "Jeruzalem van het Koninkrijk Polen" of het "Joodse Oxford" genoemd.

Reeds aan het begin van de 14de eeuw, dus onder de heerschappij van Kasimir de Grote, vestigden zich joden in Lublin. Volgens de overlevering hield dit verband met de komst van de rabbijn Jakob uit TriŽnt. Aan het begin van de 15de eeuw begonnen ze zich ook in de grotere steden in de regio om Lublin te vestigen, zoals bijvoorbeeld in Chełm, Krasnystaw, Kraśnik, Łęczna, Bychawa, Józefów, Lubartów of Kazimierz Dolny aan de Weichsel.

Polen neemt vluchtelingen op


Vele joden werden aan het begin van de 16de eeuw uit Duitsland, Oostenrijk en TsjechiŽ verdreven. De Poolse koning Sigismund I. Jagiello nam deze vluchtelingen graag op, omdat ze zowel geld als ook kennis naar Polen meebrachten en daardoor de cultuur verrijkten. In die tijd ontstond in Lublin de enigszins afgelegen wijk om de slotheuvel, die zich in de loop der tijd tot het joodse stadsdeel ontwikkelde.
De hoofdstraat Ė centrum van het economische, politieke en religieuze leven Ė was de Szeroka-straat. Hier bevonden zich prachtige synagogen en gebedshuizen.

In het eigenlijke stadscentrum van Lublin mochten zich de joden niet vestigen; dat verbood hen het koninklijke decreet "De non tolerandis Judaeis". De burgers van Lublin vreesden een grote joodse concurrentie in de handel; daarom hadden ze er bij de koning op aangedrongen, dat hij de joden handel binnen de stadsmuren verbood. Daardoor konden de joden noch in de stad wonen, noch zaken huren.

Moorden en verdrijving


De oorlogen in de 17de eeuw, in 't bijzonder de opstand van de kozakken onder Bogdan Chmielnicki, hadden tot gevolg dat de meeste steden en dorpen in de regio Lublin geplunderd en vele mensen, waaronder een groot aantal joden, vermoord werden. De oorlogen versterkten ook de vijandige houding tussen Polen en joden. De joodse handel werd volledig uit het stadscentrum verbannen en tot het joodse stadsdeel beperkt.

De strijd rond de verdrijving van de joden, die eens in de stad gewoond hadden, ging jarenlang verder. De joden begonnen zich om die reden aan de randen van de steden te vestigen, in Lublin in Wieniawa, Kalinowszczyzna of in Piaski.
Pas in 1862 was het hen op grond van een decreet over de gelijkstelling van de joden in de maatschappij toegestaan om zich overal vrij te vestigen. Dat had tot gevolg dat zich de joodse wijk in de richting van de oude stad uitbreidde, omdat de joodse bevolking daar, in de buurt van de oorspronkelijke wijk, onroerend goed kocht.

Helft inwoners Joods


In de 19de eeuw vormden de joden bijna de helft van de inwoners van Lublin (ongeveer 48,3 procent). Zo ongeveer was het ook in andere steden in de regio Lublin, waar het aandeel soms meer dan 50% bedroeg. Vele joden waren eenvoudige arbeiders of ze werkten in de handel of het ambacht. Slechts enkelen hadden eigen onroerend goed of werkten in de industrie. Deze situatie veranderde zich tot in de 20ste eeuw niet. De meerderheid was in de handel en het handwerk, in de kledings- en galanterienijverheid werkzaam. Er waren overwegend kleine winkels en werkplaatsen, waar meestal alleen de familieleden van de eigenaar werkten.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de joodse gemeenschap in de regio Lublin volledig uitgeroeid. De joodse bevolking was vanaf het begin blootgesteld aan het geweld en de terreur van de Duitse bezetters en zij verloren al hun rechten. Vanaf november 1939 moesten alle joden de Davidster dragen, zodat men meteen kon zien, wie joods was. Ook de zaken moesten gekenmerkt worden.

In 1940 begonnen de nationaal-socialisten de joden uit de "christelijke wijken" van de stad en de dorpen in de regio Lublin te verdrijven. Er werden afgesloten wijken aangelegd, zogenaamde gettoís, waar men de joden bijeendreef. Van hieruit werden ze naar de vernietigingskampen Bełżec, Sobibór, Treblinka en Majdanek gedeporteerd.

Vernietiging


De nationaal-socialisten hebben alle culturele instellingen en religieuze gebouwen van de joden verwoest en uit het stadsbeeld verwijderd. De joodse wijk in Lublin lag net zoals in andere steden in puin.

Tegenwoordig wonen in Lublin nauwelijks nog joden. De oude joodse begraafplaats en het gebouw van de jesjiwa in Lublin, de begraafplaats in Bełżec, de synagogen in Bychawa, Kurów, Kraśnik of Łęczna Ė dat zijn enige van de weinige overblijfsels van het joodse leven in de regio Lublin. Zij herinneren ons eraan dat de geschiedenis van de joodse minderheid een deel van onze historie is. Daarom zijn de herinnering aan en de bescherming van datgene, dat nog niet geheel verwoest of vergeten werd, zo belangrijk.

Verhalen uit de Regio


Grafsteen van Shalom Shachna op de oude joodse begraafplaats in Lublin

De MaharshalĖsynagoge in de Jateczna-straat in Lublin

Uitzicht op de Saul Wahl-synagoge in Lublin

De oude joodse graafsteen op de begraafplaats van Lublin

De waterput aan de Szeroka-straat

Gezicht op de Kleermakers-straat

Panorama van Lublin

Pesa Rosenzweig met haar kinderen Izaak Lejb, Mosko Aron en Miriam

Bella Nissenbaum

Titelblad van het "Lubliner Tugblatt"

De oude joodse graafsteen op de begraafplaats van Lublin

Fragment van het manuscript "Androginus" van Isaac Bashevis Singer

Actuele foto van het gebouw van de Jesjiwa Chachmej Lublin

Chaim Zylberklang in Żółkiewka

Panorama van de joodse buurt in Lublin