Kultura żydowska po hebrajsku

Życie Żydów w Europie z dala od metropolii

Logo programu UE wspierające kulturę "Kultura 2000"
Logo Stowarzyszenia Krainy Westfalia-Lippe
Westfalen
Groningen
Lublin

Napisz do nas Kontakt |  Kalendarium: wydarzenia historyczne w skrócie Kalendarium |  Słowniczek Słowniczek |  Polecana literatura Literatura |  Odsyłacze do innych stron Odsyłacze | Dokumenty filmowe projektu Film | Dokumenty dźwiękowe projektuDźwięk |  Pomoc Pomoc |  Wersja niemiecka D  |  Wersja holenderska NL  |  Wersja polska PL  | 

  Znajdujesz się: Strona główna


Żydzi w Lublinie


W dziejach Żydów Lubelszczyzna zajmuje szczególne miejsce.

tradycyjny herb żydowskiego miasta w Lublinie tradycyjny herb żydowskiego miasta w Lublinie
Sam Lublin należał do najznamienitszych żydowskich ośrodków religijnych, kulturalnych i gospodarczych, jakie powstały w tej części Europy. Obok rektorów, rabinów, starszych kahalnych mieszkali tu słynni lekarze, słudzy dworu królewskiego, wielcy kupcy i wszyscy Ci którzy odegrali jakąś rolę w życiu gminy i ludności żydowskiej. Dlatego też Lublin nazywany był "Jerozolimą Królestwa Polskiego" lub "żydowskim Oxfordem".

Żydzi osiedlili się w Lublinie już na początku wieku XIV, w okresie panowania Kazimierza Wielkiego. Legenda głosi że było to związane z przybyciem w te strony rabina Jakuba z Trydentu. Na początku wieku XV zaczęto osiedlać się także w większych miasteczkach całego regionu w Chełmie, Krasnymstawie, Kraśniku, Łęcznej, Bychawie, Józefowie, Lubartowie czy Kazimierzu nad Wisłą.

Polska przyjmuje uciekinierówl


W początkach XVI wieku miała miejsce fala wypędzenia Żydów z Niemiec, Austrii a następnie z Czech. Polski król Zygmunt I Jagiellon chętnie przyjął uciekinierów, którzy wnieśli do Polski wysoką kulturę umysłową i duże zasoby finansowe. W Lublinie w tym okresie wokół wzgórza zamkowego zaczęła powstawać odrębna dzielnica żydowska, która z czasem rozbudowała się tworząc przez następne stulecia żydowskie miasto.
widok ogólny dzielnicy żydowskiej dzielnica żydowska w Lublinie. Widok ogólny, autor nieznany, lata 30-te XX wieku.
Fotografia ze zbiorów Archiwum Fotografii Ośrodka "Brama Grodzka Teatr NN"
Główną jego ulicę centrum życia handlowego, politycznego i religijnego stanowiła ulica Szeroka. Tu właśnie mieściły się najokazalsze synagogi i domy modlitwy.

W samym mieście Żydzi zamieszkać nie mogli, zakazywał im tego dekret królewski "De non tolerandis Judaeis". Lubelscy mieszczanie obawiali się dużej konkurencji żydowskiej w handlu, dlatego też usilnie zabiegali u władz królewskich, by Żydom zakazano handlu w obrębie murów miejskich. Uniemożliwiło to im nie tylko zamieszkanie w centrum miasta, ale także wynajmowanie pomieszczeń na sklepy.

Pogromy i wypędzenia


Wojny XVII wieku, zwłaszcza najazd kozaków Bohdana Chmielnickiego, doprowadziły do splądrowania wielu miejscowości Lubelszczyzny i wymordowania ludności w tym też i ludności żydowskiej. Wojny te wzmogły wzajemne antagonizmy pomiędzy ludnością polską i żydowską. Handel żydowski usunięty został w całości z obrębu miasta i ograniczony wyłącznie do dzielnicy żydowskiej.

Przez długie lata trwała też walka o usunięcie Żydów zamieszkujących w mieście. Wskutek tego Żydzi zaczęli osiedlać się na obrzeżach miejscowości, w Lublinie na Wieniawie, Kalinowszczyźnie czy podlubelskich Piaskach.
synagoga w Kurowie synagoga w Kurowie. Autor nieznany. lata 20-te XX wieku. Fotografia ze zbiorów Archiwum Fotografii Ośrodka "Brama Grodzka Teatr NN"
Dopiero od 1862 roku na skutek wydania dekretu o równouprawnieniu społeczność żydowska mogła osiedlać się we wszystkich rejonach Lublina. W rezultacie w ciągu kilkudziesięciu lat Stare Miasto, stało się przedłużeniem dzielnicy żydowskiej, tam bowiem w pobliżu swej tradycyjnej dzielnicy, ludność żydowska najchętniej kupowała nieruchomości.

"Żydowska" połowa miasta


Przez cały wiek XIX Żydzi stanowili blisko połowę mieszkańców miasta (ok. 48,3 %). Podobny stan rzeczy można było zauważyć też w innych lubelskich miastach, a często liczba ludności żydowskiej znacznie przekraczała 50 % ogółu mieszkańców. Trudnili się głównie drobnym handlem, rzemiosłem oraz pracą fizyczną. Tylko nieliczni posiadali własne nieruchomości bądź zajmowali się przemysłem. Taki stan rzeczy utrzymał się do XX wieku - dominowało zatrudnienie w handlu i rzemiośle, przemyśle odzieżowym i galanteryjnym. Przeważały maleńkie sklepiki i warsztaty zatrudniające głównie rodzinę właściciela i krewnych.

Zagłada


Lata II wojny światowej przyniosły całkowitą zagładę społeczności żydowskiej Lubelszczyzny. Od początku wojny hitlerowcy traktowali ich jak osoby pozbawione elementarnych praw. Od listopada 1939 roku wszyscy Żydzi musieli nosić specjalne opaski identyfikacyjne. Gwiazdą Dawida musiały być oznaczone wszystkie sklepy i przedsiębiorstwa żydowskie. Od 1940 r. zaczęto usuwać ludność żydowską z "chrześcijańskich dzielnic" miast i miasteczek Lubelszczyzny. Tworzono specjalne "dzielnice zamknięte", getta, gdzie przesiedlano okolicznych Żydów, skąd wywożono ich do obozów zagłady w Bełżcu, Sobiborze, czy na Majdanek.

Zostały tylko ruiny


Naziści zniszczyli większość żydowskich pomników kultury. Dzielnice żydowskie w Lublinie a także w okolicznych lubelskich miastach zostały zrównane z ziemią. Dziś w Lublinie mieszka zaledwie kilku Żydów. Stary cmentarz żydowski i budynek Jeszybotu w Lublinie, cmentarz w Bełżycach, synagogi w Bychawie, Kurowie, Kraśniku czy Łęcznej to jedne z bardzo niewielu pozostałości kultury żydowskiej w regionie lubelskim, które przetrwały do naszych czasów. Przypominają one o wielowiekowej obecności tej społeczności w dziejach Lubelszczyzny. Dlatego tak ważne jest kultywowanie pamięci i ochrona tego, co jeszcze nie uległo całkowitemu zniszczeniu czy zapomnieniu.

Opowieści z regionu


Macewa Szaloma Szachny na starym Kirkucie w Lublinie

Synagoga Maharszala przy ulicy Jatecznej w Lublinie

Widok na Synagogę Saula Wahla

Macewa na lubelskim kirkucie

Studzienka z ulicy Szerokiej

Ulica Krawiecka  widok ogólny

Panorama Lublina

Pesa Mehltopf Rosenzweig z dziecmi: Izaakiem Lejbem, Moszkiem Aronem i Miriam

Bella Nissenbaum

Strona tytułowa czasopisma "Lubliner Tugblatt"

Stara macewa na lubelskim cmentarzu

Fragment rękopisu opowiadania "Androginus” Izaaka Bashewisa Singera

Współczesna fotografia lubelskiej jesziwy

Chaim Zylberklang w Żółkiewce

Panorama dzielnicy żydowskiej w Lublinie